Σύλλογος



"Ελλήνων...Οδύσσεια"

6η Συνδιάσκεψη Νεολαίας της Π.Ο.Ε.

3, 4, 5 Σεπτεμβρίου 2010


Δείτε το βίντεο:http://www.livemedia.gr/default.aspx?action=showMedia&id=2277&albumid=75&content=videos
Το δρώμενο των
Μωμό΄ερων

Αν ανοίξουμε ένα λεξικό θα δούμε ότι δρώμενα είναι τα διαδραματιζόμενα στη σκηνή, κατά τη διάρκεια ενός θεατρικού έργου, γενικά τα διαδραματιζόμενα και οι θρησκευτικές τελετές. Η λέξη προέρχεται από το δράω-δρω που σημαίνει πράττω, ενεργώ, κατορθώνω, πραγματοποιώ, αναπτύσσω δράση, ενώ το αντίθετό του είναι το αδρανώ. Από το «δρω» και η λέξη δράμα, που είναι έργο, πράξη που αναπαρίσταται στη σκηνή, κάθε είδους δραματική ενέργεια, υπόκριση, αναπαράσταση, σύμφωνα με τον Πλάτωνα. Και τα τρία είδη του αρχαίου ελληνικού δράματος, τραγωδία – κωμωδία – σατυρικό δράμα, που έφτασαν στην κορύφωση της ακμής τους τον Ε΄ π.Χ. αι. στην Αττική αλλά και σε όλο τον ελληνικό κόσμο, Ιωνία, Πόντο, Μεγάλη Ελλάδα, σχηματοποιούνται και αποκτούν συγκεκριμένη θεατρική δομή, δηλαδή : έχουμε πρόλογο, πάροδο, επεισόδια, στάσιμα και έξοδο. Επίσης, ο χώρος τέλεσης του δράματος είναι απολύτως προσδιορισμένος, όπως και ο χρόνος και η δράση. Επιμέρους στοιχεία, ο κορυφαίος του χορού, ο χορός που ορχείται και άδει, η μουσική, οι ενδυμασίες, τα προσωπεία, οι θεατρικοί ρόλοι των υποκριτών, που τους υποδύονται μόνο άντρες, η συμμετοχή και οι αντιδράσεις των θεατών.

Ας συγκρίνουμε, λοιπόν, το αρχαίο δράμα με το δρώμενο των Μωμό΄ερων :

Ø ο χώρος όπου διαδραματίζεται είναι απόλυτα προσδιορισμένος, μόνο που δεν είναι ένα συγκεκριμένο θέατρο, αλλά οι δρόμοι, οι αυλές και οι πλατείες ενός συγκεκριμένου χωριού.

Ø Ο χρόνος, δεν είναι τα Μεγάλα ή τα Μικρά Διονύσια, αλλά το Δωδεκαήμερο των Καλαντόφωτων, επίσης απόλυτα προσδιορισμένος.

Ø Οι θεατές δεν παρακολουθούν καθισμένοι στο κοίλον του θεάτρου τα διαδραματιζόμενα στη σκηνή, αλλά όρθιοι ακολουθούν τους Μωμό΄ερους βήμα προς βήμα, από σπίτι σε σπίτι σ΄ όλο το χωριό.

Ø Στα επιμέρους στοιχεία έχουμε τον πρόλογο με τον πολυχρονιστή, είναι αυτός που προηγείται της ομάδας και εύχεται «χρόνια πολλά, υείαν κι ευλογίαν και καληχρονίαν, θελκά μουσκάρια και αρνικά παιδία…».

Ø Στη συνέχεια, έχουμε την πάροδο με την είσοδο του χορού, που ορχείται και άδει, υπό τα προστάγματα του κορυφαίου Μωμόγερου.

Ø Ακολουθούν τα επεισόδια με τη δράση των θεατρικών προσώπων, που λόγω του αυτοσχεδιαστικού τους χαρακτήρα, δεν έχουν αρχή και τέλος : ο διάβολον πειράζει κυρίως το γέρο και τη γραία, τους θεατές, τους σπιτονοικοκυραίους και γενικά κάνει οτιδήποτε που θα προκαλέσει το γέλιο στους θεατές. Η γραία με τον γέρον δέχονται κι αυτοί τα πειράγματα των θεατών και άλλοτε καυγαδίζουν, άλλοτε συμφιλιώνονται. Γενικά, προσφέρουν άφθονο γέλιο. Οι νύφες προκαλούν τους θεατές με την παρθενική τους σεμνότητα, να τις κλέψουν και αυτό γίνεται συνέχεια, αφού ο κάθε απαγωγέας συλλαμβάνεται και δικάζεται για την πράξη του. Ο γιατρόν εξετάζει μετά από κάθε απαγωγή τις νύφες με περισπούδαστες και κωμικές κινήσεις, για να αποφανθεί για την κατάστασή τους. Εξετάζει, επίσης, τους θεατές, τους νοικοκυραίους, διερχόμενα ζώα κι ότι άλλο μπορεί να προκαλέσει γέλιο. Ο τσανταρμάς ή ο κατής επιβάλλει πρόστιμα στους απαγωγείς και γενικά επιβάλλει την τάξη. Ο άρκον και ο αρκουδάς, όπου υπάρχουν, δίνουν τη δική τους κωμική νότα, όπως κι ο καμελτσής με το καμέλ.

Ø Η έξοδος πραγματοποιείται με την απομάκρυνση όλων των συντελεστών από κάθε σπίτι.

Παρατηρούμε ότι ενώ το αρχαίο ελληνικό ωραίο δράμα ήκμασε, παρήκμασε και τις τελευταίες δεκαετίες το Εθνικό Θέατρο κάνει προσπάθειες αναβίωσής του, το δρώμενο των Μωμό΄ερων συνέχισε τη δική του αυτόνομη και παράλληλη πορεία, φτάνοντας ζωντανό ως τις μέρες μας, παρά τη μεταφορά του από τον Πόντο στην Ελλάδα. Ένα συμπέρασμα βγαίνει και αυτό δε μπορεί να αμφισβητηθεί: οι Μωμόγεροι δεν προέρχονται από τη διονυσιακή λατρεία, που καθιερώθηκε μόλις τον 6ο π.Χ. αι. όταν θεσμοθετήθηκαν τελετές προς τιμήν του νεότερου Θεού (Μικρά και Μεγάλα Διονύσια) στο θέατρο Διονύσου που σώζεται ακόμα στον ιερό βράχο της Ακρόπολης. Η λατρεία προς τιμήν του Θεού Μώμου προϋπάρχει. Ο Μώμος αναφέρεται στη Θεογονία του Ησιόδου ως ο Θεός του Γέλιου και της Σάτυρας, η προσωποποίηση της μομφής και της κατηγορίας και η λατρεία του τελείται από τους ιερείς του, που λέγονται Μωμό΄εροι. Η λατρεία αυτή χάνεται στα βάθη των προϊστορικών χρόνων. Είναι δε τόσο ισχυρή που δεν ξεριζώθηκε ούτε στη Ρωμαϊκή Εποχή ούτε με την επικράτηση των Χριστιανών και των Οθωμανών. Αξιοσημείωτη είναι η αναφορά του Λουκιανού στο έργο του Περί Ορχήσεως, όπου μας πληροφορεί ότι :

Η Βακχική όρχησις εν Ιωνία μάλιστα και εν Πόντω σπουδαζομένη καίτοι σατυρική ούσα ούτω κεχείρωται τους ανθρώπους τους εκεί ώστε κατά τον τεταγμένον έκαστοι καιρόν απάντων επιλαθόμενοι των άλλων, κάθηνται δι ημέρας τιτάνας και κορύβαντας και σατύρους και βουκόλους ορώντες –και ορχούνται γε ταύτα οι ευγενεστάτοι και πρωτεύοντες εν εκάστη των πόλεων ουχ όπως αιδούμενοι αλλά και μέγα φρονούντες επί τω πράγματι μάλλον, υπέρ επ΄ευγενείας και λειτουργίας και αξιώμασι προγονικοίς “.

Αυτό που μας εντυπωσιάζει ιδιαίτερα είναι η ίδια η επιβίωση του δρώμενου, ανάμεσα σε τρεις μεγάλες Χριστιανικές γιορτές : Χριστούγεννα, Πρωτοχρονιά (Αγ. Βασιλείου) και Θεοφάνεια (Φώτα).

Με όσα αναφέραμε γίνεται κατανοητό ότι όταν λέμε «Μωμό΄εροι» δεν εννοούμε απλά τη χορευτική ομάδα των Μωμό΄ερων αλλά όλους τους συντελεστές του. Και μάλιστα αν σήμερα θέλουμε να αναπαραστήσουμε το δρώμενο, δεν πρέπει να ξεκινήσουμε από τη χορευτική ομάδα αλλά από τη θεατρική. Ούτως ή άλλως, είτε γνωρίζουμε ότι το συγκεκριμένο δρώμενο είναι τελετή προς τιμήν του Θεού Μώμου, είτε όχι, το μέγιστο ζητούμενο σήμερα είναι η πρόκληση γέλιου, δηλαδή ο ψυχαγωγικός του χαρακτήρας. Αυτό επιτυγχάνεται μόνο όταν οι ηθοποιοί (τα θεατρικά πρόσωπα) είναι αξιόλογοι και γνωρίζουν ότι ο ρόλος τους είναι να σατιρίσουν τα ελαττώματα και τις αδυναμίες τόσο των θεατών, όσο και των σπιτονοικοκυραίων, υπενθυμίζοντάς τους ότι ουδείς τέλειος. Τέλειο είναι το έργο που ο Μώμος δε βρίσκει κανένα κουσούρι. Δεν είναι τυχαίο που «άμωμος» στη χριστιανική μας παράδοση χαρακτηρίζεται μόνο η Παναγία. Η δε προχριστιανική μας Παράδοση αναφέρει την Αφροδίτη, για την οποία δε βρήκε κανένα ελάττωμα ο Μώμος, γι αυτό και αυτοκτόνησε.

Αξιόλογα θεατρικά πρόσωπα που πραγματικά έχουν αναδείξει αυτούς του ρόλους, βρίσκονται πάρα πολλοί στα χωριά της Κοζάνης. Ποιος μπορεί να ξεχάσει το Σαλβαρά το Συμεών από τον Τετράλοφο Κοζάνης και το Χαραλαμπίδη το Γιάννη από Άγιο Δημήτριο στο ρόλο του γέρου, το Γιάννη το Σαββίδη από τη Σκήτη και τον Μωυσή τον Καρίπη στο ρόλο της γραίας, τον Κώστα το Διαμαντίδη από τη Σκήτη και τον Κωστάκη τον Τσινίδη από τον Αγ. Δημήτριο, στο ρόλο του διάβολου, το Σάββα το Μαυρόπουλο από το Πρωτοχώρι ως άρκον, τον τσανταρμά του Τετραλόφου το Θύμιο το Μισαηλίδη, τις αείμνηστες νύφες Πεϊμανίδη Γιάννη και Πεϊμανίδη Κώστα από τον Τετράλοφο, το γιατρόν ασ΄Αλωνάκια και το καμέλ΄από την Ασβεστόπετρα.

Η χορευτική ομάδα, αντίθετα με τη θεατρική, παραμένει ανέκφραστη (μην ξεχνάμε ότι παλαιότερα φορούσαν μάσκες, προσωπεία) και μονίμως μαχόμενη. Άλλωστε ο ρόλος τους είναι πρωτίστως η προστασία των νυφών. Είναι αυτοί που θα συλλάβουν τους απαγωγείς και θα τους αφήσουν μόνο όταν πληρώσουν το τίμημα της πράξεώς τους στο δικαστή. Κορυφαίοι (αρχηγοί) Μωμόγεροι, αξίζει να μνημονευτούν δεκάδες. Απ΄αυτούς ξεχωρίζουν ο Ταπαντζόγλης που ήρθε από τη Λιβερά και εγκαταστάθηκε στα Κομνηνά Πτολεμαΐδας και ο Φιλιππίδης Γεώργιος, που επίσης ήρθε από τη Λιβερά και εγκαταστάθηκε στον Τετράλοφο Κοζάνης. Ο χορός, λοιπόν, απαιτεί χορευτές γεροδεμένους, ετοιμοπόλεμους, προσηλωμένους στο καθήκον τους, ικανούς να υπερασπιστούν τις νύφες.

Πέρα από τον ψυχαγωγικό χαρακτήρα, ο ευετηριακός, σε μεγάλο βαθμό, υφίσταται. Πιστεύουν ακόμα στα χωριά ότι με την έλευση των Μωμό΄ερων σ΄ οσπίτια ΄τουν, θα έχ΄νε καληχρονίαν. Ο γονιμικός χαρακτήρας ακολούθησε τη φθίνουσα πορεία της γεωργίας, της κτηνοτροφίας, αλλά και της δημογραφίας. Ο μαγικός χαρακτήρας υφίσταται με τα καθρεφτάκια, τα κουδούνια, τις φωνές και τις φωτιές που αποτρέπουν το κακό. Μάλλον περνάει απαρατήρητος, όπως και ο λατρευτικός, γιατί λίγοι γνωρίζουν ότι το γέλιο και η σάτιρα στο Μώμο αποδίδονται, σύμφωνα με τους προγόνους μας.

Όταν έχουμε αυτόν ζωντανό θησαυρό στα χέρια μας, μπορούμε να επιτρέψουμε τη φολκλοροποίησή του, δηλαδή την τυποποίηση του χορού και των ρόλων; Παραδείγματος χάρη, δεν παριστάνει κάποιος απλά το γέρο στο δρώμενο και περιφέρεται άσκοπα ή παρακολουθεί από μια γωνιά τους χορευτές. Ο γέρος πειράζει τη νύφη, του θεατές, μάχεται με το διάβολον, καβγαδίζει με τη γριά, οι θεατές βάζουνε φωτιά στο σακί με τα άχυρα που φέρει πάντα στην πλάτη του και αυτός τους τρομοκρατεί τρέχοντας καιόμενος κατά πάνω τους, ενώ την τελευταία στιγμή ξαπλώνει ανάσκελα στα χιόνια ή σε νερά για να σβήσει τη φωτιά. Σήμερα γελάμε, δυστυχώς, περισσότερο με τους χορευτές Μωμό΄ερους κάποιων επίδοξων χοροδιδασκάλων, παρά με τα θεατρικά πρόσωπα. Το ζητούμενο είναι να σατυρίσουμε, να γελοιοποιήσουμε τα πάθη, τα ελαττώματα και τις αδυναμίες των ανθρώπων και όχι να αυτογελοιοποιούμαστε προσπαθώντας να διαχειριστούμε αυτό που χρειάζεται γνώση, βιώματα και κυρίως σεβασμό απέναντι στους προγόνους μας και στην ίδια την Παράδοσή μας. Ίσως, θα ήταν χρησιμότερο να ενισχύσουμε, έστω ως θεατές τα χωριά που επιβιώνει από παράδοση το δρώμενο, αντί κάθε χορευτικό να δημιουργεί ομάδα Μωμό΄ερων.

Κώστας Αλεξανδρίδης

Ηθοποιός – Μέλος Δ.Σ. Π.Ο.Ε.

Πρόεδρος Ελληνικού Σωματείου Διάσωσης και Διάδοσης της Πολιτιστικής μας Κληρονομιάς «ΟΙ ΜΩΜΟΓΕΡΟΙ»

Συντονιστής Επιτροπής Π.Ο.Ε. για το Χορό, την Ενδυμασία και το Ποντιακό Θέατρο

Πανηγύρι «σον παρχάρ΄»

Μια πτυχή του λαϊκού πολιτισμού που επιβιώνει στον Πόντο

και αναβιώνει στην Ελλάδα

Η ανάγκη του αστού για επαφή με τη φύση αλλά και η ρομαντική αναζήτηση μορφών του λαϊκού μας πολιτισμού που δεν υπάρχουν πια, δημιούργησε τα τελευταία χρόνια μια νέα τάση στον ελλαδικό χώρο: τη διοργάνωση πανηγυριών στα παρχάρια. Ξεκίνησε από τον Άγ. Δημήτριο Κοζάνης, υποστηρίχθηκε από την Ένωση Ποντίων Ματσούκας και σήμερα αριθμεί πολλούς τόπους (Κομοτηνή, Δράμα, Πάρνηθα κ.α.), όπου διοργανώνονται γιορτές στο φυσικό περιβάλλον. Η συγκεκριμένη αναβίωση, δεν έχει ,φυσικά, χρηστική σημασία(κτηνοτροφία δηλαδή), αλλά περιορίζεται στον ψυχαγωγικό και νοσταλγικό της χαρακτήρα. Πολλές φορές, προσπαθεί να συνδεθεί και με κάποια χριστιανική γιορτή, για να θεσμοθετηθεί ευκολότερα το συγκεκριμένο γεγονός. Βρίσκεται ακόμη σε στάδιο διαμόρφωσης και αναζήτησης της καλύτερης δυνατής αναπαράστασης ενός παρχαριού του Πόντου. Στην ουσία, αναπαριστάται μόνο το πανηγύρι, η κορύφωση δηλαδή της ζωής σον παρχάρ΄. Αντίθετα στον Πόντο σήμερα, όπου η συνέχεια της φυσιολογικής ροής των πολιτισμικών φαινομένων δε διακόπηκε βίαια, παρατηρούμε επιβίωση της ζωής σον παρχάρ΄, αλλά και των πανηγυριών που διοργανώνονται. Ας πάρουμε, όμως, τα πράγματα από την αρχή...

Τι σημαίνει παρχάρ΄;

Επιμέρους κεφάλαιο στην αγροτική ζωή των Ελλλήνων του Πόντου είναι η μετάβασή τους στα «παρχάρια», κατά τη διάρκεια των θερινών μηνών[1]. Η λέξη «παρχάρ΄» ερμηνεύεται ως εξοχικός τόπος. Μια άλλη άποψη υποστηρίζει ότι προκύπτει από τις λέξεις παρά και χωρίον ή από την τουρκική λέξη bahar, που σημαίνει άνοιξη[2]. Όπως κι αν έχει, από το Μάιο ως το Σεπτέμβριο, η κτηνοτροφική αλλά και οικονομική ζωή μεταφέρεται εκεί. Μεταβαίνουν κάτοικοι από τα γύρω χωριά στο χώρο του πανηγυριού, φέροντας προς πώληση είδη λαϊκής τέχνης, γαλακτοκομικά προϊόντα και σε κάποιες περιπτώσεις το εμπόριο αφορά και ζωοπανήγυρη. Η μελέτη του υπαίθριου χώρου και της κοινωνικής, πολιτιστικής και θρησκευτικής ζωής μέσα σ΄αυτόν, συνεπάγεται με πλήθος λαογραφικών φαινομένων.

Το πανηγύρι, η αρχαία πανήγυρις, διατηρεί πολλά αρχέγονα στοιχεία, που μετασχηματίζονται, όπως το απαιτούν οι εκάστοτε κοινωνικές συνθήκες. Κυρίαρχο στοιχείο είναι το «αυθόρμητον» , ένα από τα τρία χαρακτηριστικά των λαογραφικών φαινομένων, κατά τον αείμνηστο Στίλπωνα Κυριακίδη (τα άλλα δύο, το «κατά παράδοσιν» και το «ομαδικόν», τα συναντάμε επίσης στο ποντιακό πανηγύρι). Η ψυχική απελευθέρωση, η μέθεξη των πανηγυριστών γεμίζει αναμνήσεις και μετατρέπει το χώρο σε σημείο αναφοράς της συλλογικής μνήμης. Η ανάγκη συμμετοχής, η αίσθηση του «ανήκειν» σ’ ένα κοινωνικό γεγονός, δημιουργεί μια νοητή αλληλεπίδραση[3] μεταξύ του ατόμου και του κοινωνικού συνόλου. Δημιουργείται έτσι μια συλλογική ταυτότητα[4], πέρα από ιδιότητες, επαγγέλματα ή φύλο. Η δυναμική του συμβάντος, αλλά και η δύναμη της Παράδοσης, λειτουργούν ως χωνευτήρι αντιθέσεων.

Πανηγύρια στον Πόντο πριν τον ξεριζωμό

Πηγές αναφέρουν πολλά παραδείγματα ακόμη και σουλτάνων που ενισχύουν οικονομικά τα πανηγύρια των μεγάλων μοναστηριών. Δημιουργείται σχέση «δούναι-λαβείν» και τα πανηγύρια , ήδη το 16ο αιώνα, λαμβάνουν μορφή εθνικής εορτής. Αυτό αποτελεί σχήμα οξύμωρο, αλλά γίνεται απόλυτα κατανοητό αν λάβει κανείς υπόψιν του ότι η οικονομία βρισκόταν ακόμη σε χέρια ελληνικά.

Στο χωριό Παλλαδάντων της Μούζενας, υπάρχει η εκκλησία του Ζανταέρ΄ δηλαδή του τρελού Αϊ-Γιώργη. Το πανηγύρι αυτό ήταν φημισμένο για τους αγώνες πάλης που πραγματοποιούνταν εκεί. Ξακουστοί παλαιστές κατεύθαναν από όλο τον Πόντο, προς τέρψιν των θεατών και οικονομική ενίσχυση των διοργανωτών. Δεν είναι λίγες οι φορές που η πάλη αποκτά πολιτική διάσταση, όταν οι δύο διαγωνιζόμενοι είναι χριστιανός και μουσουλμάνος. Την κάθαρση δίνουν οι παλαιστές, εφαρμόζοντας γραπτούς και άγραφους αθλητικούς κανόνες.

Στην Παναγία Σουμελά ξακουστές ήταν οι χορευτικές και μουσικές επιδείξεις. Σύμφωνα με περιγραφές, ομάδες χορευτών και μουσικών συνέρρεαν στους πρόποδες του όρους του Μελά για να δείξουν τις χορευτικές και μουσικές τους ικανότητες. Ανάλογα πανηγύρια μικρότερης , όμως , διάστασης, διοργανώνονται από κάποιες οικογένειες που έχουν αναλάβει τη συντήρηση ναών, ιδιαίτερα τους καλοκαιρινούς μήνες. Έχουμε , λοιπόν, πανηγυρικές εκδηλώσεις στον Αε-Ζαχαρέα της Κρώμνης, στο Άγιο Ιωάννη στο Αφκατωχώρ΄της περιοχής Σταυρίν, στη Σιναλού την Παναγιά στα Κοτύωρα και αλλού.

Το μεγαλύτερο , όμως, πανηγύρι στον Πόντο, ήταν αυτό του Αεσέρ΄σε υψόμετρο 2.700 μ., στην κορυφή του όρους Θήχη. Είναι το σημείο από όπου οι Μύριοι του Ξενοφώντα ανεφώνησαν το «Θάλαττα, θάλαττα...».Η απόσταση της συγκεκριμένης τοποθεσίας είναι 60 χλμ νότια της Τραπεζούντας. Το πανηγύρι πραγματοποιείται Δεκαπενταύγουστο, δεν παίζει ,όμως, σχεδόν κανένα θρησκευτικό ρόλο. Άλλωστε συμπίπτει με την πανήγυρη της Παναγίας Σουμελά. Υπολογίζεται ότι την ημέρα εκείνη συγκεντρώνονται στον Αεσέρ΄ 10.000 περίπου πανηγυριστές. Ας σημειωθεί μόνο ότι όταν χορευόταν ο πολεμικός χορός Σέρρα, πιάνονταν στον κύκλο 500 έως 1000 χορευτές! Το ενδιαφέρον είναι ότι στον Αεσέρ΄ έρχονται και από τα χωριά της Άνω Ματσούκας, αλλά και από το Σταυρίν, Κρώμνη, Τσιμερά, Ίμερα.

Λόγω του μεγάλου πλήθους, αλλά και της γενικής οπλοφορίας χριστιανών και μουσουλμάνων ήταν πιθανή η δημιουργία προστριβών. Προς αποφυγή τέτοιων συγκούσεων, οι τουρκικές αρχές έστελναν ισχυρή αστυνομική δύναμη. Όμως, όπως αναφέρει χαρακτηριστικά ο Δημήτριος Παπαδόπουλος σε μια περιγραφή στις αρχές του περασμένου αιώνα:«....Οι διασκεδάζοντες επυροβόλουν δαιμονιοδώς, αδιαφορούντες δια την παρουσία των οργάνων της τάξης...»

Αξιωσημείωτο είναι ότι οι μαζικοί εξισλαμισμοί Ελλήνων του Πόντου δε μεταβάλλουν τις ημερομηνίες των πανηγυριών. Εξακολουθούν, πολλές φορές να συμπίπτουν με χριστιανικές γιορτές αλλά το θρησκευτικό μέρος σταδιακά εκλείπει.

Το πανηγύρι στην Κατίρκαγια σήμερα

Σήμερα στον Πόντο διοργανώνονται πανηγύρια σε όλη τη διάρκεια του καλοκαιριού, που έχουν σαν αφορμή τον ερχομό ενός φρούτου (karpuz festivali) ή λαμβάνουν πιο καθολικό χαρακτήρα. Το μεγαλύτερο και πιο ξακουστό πανηγύρι είναι αυτό της Κadirga (Κατίρκαγια), την Τρίτη Παρασκευή του Ιουλίου. Η περιοχή βρίσκεται σε υψόμετρο 2.000μ, στα σύνορα των νομών Τραπεζούντας (Trabzon Valiligi)και Αργυρούπολης (Gumushane Valiligi). Είναι, θα λέγαμε ένα οροπέδιο, σε απόσταση ίση από τα γύρω παρχάρια της Τόνιας και του Κιουρτούν. Για να μεταβεί κανείς στην περιοχή, μπορεί να ακολουθήσει τρεις δρόμους : μέσω Vakfikebir(Γιαλόν), 40χλμ δυτικά της Τραπεζούντας και μετά μέσω Τόνιας(Θοανία), είτε μέσω Besikduzu και Salpazari ή Μέσω Άνω Ματσούκας, ανεβαίνοντας στο βουνό λίγο πριν το τούνελ στη διάβαση της Ζύγανας. Η λέξη Kadirga, πιθανόν προέρχεται από το katir(=μουλάρι) και kaya(=βράχος)[5].

Οι πανηγυριστές, είναι στην πλειοψηφία τους μόνιμοι κάτοικοι Τραπεζούντας ή εσωτερικοί μετανάστες στην Κωνσταντινούπολη. Τους ακούσαμε να μας διηγούνται το πόσο περίμεναν αυτή τη στιγμή όλο το χρόνο. Κάποιοι λένε ότι έκαναν οικονομίες, για να έχουν την «άνεση» που ήθελαν στην Κατίρκαγια. Έχουμε αναρωτηθεί πολλές φορές, πόσα μπορεί να ξοδέψει κανείς σε ένα οροπέδιο...

Έχοντας γίνει θεσμός η Κadirga, διαμορφώνει παράλληλα και ορισμένους χαρακτηριστικούς τύπους. Εξέχον πρόσωπο είναι ο «γλεντζές», που τριγυρίζει στους κύκλους του χορού τραγουδώντας, μιμούμενος χορευτικές κινήσεις και ακολουθώντας τους μουσικούς. Κλασσικός τύπος στην Κατίρκαγια είναι και ο «καζής». Είναι ένας ηλικιωμένος με στρατιωτική στολή και δεκάδες παράσημα. Πληροφορηθήκαμε ότι τύποι σαν κι αυτόν ειναι παλαίμαχοι πολεμιστές, ή οι απόγονοί τους. Αρέσκονται να τους φωτογραφίζουν, επιδεικνύοντας έτσι τα παράσημά τους. Άλλος τύπος είναι ο «ατλής», δηλαδή ο καβαλάρης. Συνοδεύει την κάθε ομάδα που έρχεται από διαφορετικό παρχάρ΄και πολλές φορές μπαίνει και μέσα στο χορευτικό κύκλο. Το άλογο είναι υπερβολικά στολισμένο, όπως αρμόζει σε μια μέρα γιορτής.

Ας σημειωθεί ότι ο κάθε κύκλος χορού, αποτελείται από 20 έως και 200 άτομα. Δεν υπάρχει πρωτοχορευτής, ούτε τελευταίος. Σχηματικά ο κύκλος γίνεται αντιληπτός χιλιόμετρα πριν προσεγγίσει κανείς το πανηγύρι. Ο κύκλος[6], ένα από τα αρχετυπικά πρότυπα του πανηγυριού,μετατρέπει την ομάδα σε αναπόσπαστη αλυσίδα και παράλληλα εξασφαλίζει την ακριβοδίκαιη συμμετοχή. Οι μουσικοί βρίσκονται στη μέση και τρέχουν γύρω-γύρω, για να ακούν όλοι. Είναι κυρίως λαϊκοί οργανοπαίχτες. Πολλοί από αυτούς είναι και κατασκευαστές. Το όργανο που κυριαρχεί είναι ζουρνά και ταούλ΄ (λόγω του ανοιχτού χώρου). Σε μικρότερες παρέες ακούς και λύρα ή σε μεγαλύτερες 5-6 λύρες μαζί. Τα τελευταία χρόνια, υπάρχει και εξέδρα με μικροφωνικές εγκαταστάσεις, όπου εμφαανίζονται καλλιτέχνες περισσότερο γνωστοί.

Σε παράλληλη δράση με τους μεγάλους χορευτικούς κύκλους, υπάρχουν και μικρότεροι, 5-10 ατόμων, αποτελούμενοι μόνο από γυναίκες. Είναι ο λεγόμενος kiz horonu ή kari horon. Ομάδα κοριτσιών (συνήθως καταγόμενα από το ίδιο χωριό), χορεύει τραγουδώντας ή με τη συνοδεία της μουσικής του διπλανού κύκλου. Είναι σχήμα οξύμωρο να διαχωρίζονται, όχι τόσο για προστασία, αλλά περισσότερο για λόγους χορευτικής επίδειξης.

Το πανηγύρι ξεκινά το πρωί και τελειώνει με τη δύση του ηλίου. Όσο περνά η ώρα, παρατηρεί κανείς ότι η μέθεξη γίνεται πιο έντονη, κι ας χορεύουν τα ίδια δέκα βήματα όλη μέρα. Αξίζει να σημειωθεί ότι όταν έρθει η ώρα για «τσάκωμαν», το σύνθημα το δίνει ο ταουλτσής, σηκώνοντας το νταούλι ψηλά. Στη συνέχεια, κάνει ο ίδιος μια φορά το τσάκωμα και ακολουθεί όλος ο κύκλος!

Θα ήταν παράλειψη να μην αναφέρουμε και άλλα μεγάλα πανηγύρια στον Πόντο σήμερα, όπως το Χωνευτέρ΄στην Τόνια, το πανηγύρι στο βουνό Sis, λίγο πιο πέρα ,που γίνεται από Τσεπνήδες, αλλά και το Sultan Murat στα παρχάρια του Κατωχώρ΄. Φέτος, το πανηγύρι στην Κατίρκαγια πραγματοποιήθηκε την Παρασκευή 16 Ιουλίου 2010.

Παράδοση και αναβίωση

Η Ποντιακή Παράδοση πέρασε μια κρίση και μια αμφισβήτηση πολλών δεκαετιών. Όλοι ξέρουμε τις χρυσές δεκαετίες του νεοποντιακού τραγουδιού και της αγωνιώδους προσπάθειας προσαρμογής στον ελλαδικό και αργότερα στον ευρωπαϊκό τρόπο έκφρασης.Είναι νομοτέλεια , όμως, ότι αν κάτι δεν περάσει από κρίση, δεν μπορεί να επανέλθει πιο δυναμικά. Και η πληγή δε γιατρεύεται αν δε ματώσει. Η Ποντιακή Παράδοση ξεπέρασε, μάλλον, αυτή την κρίση. Μεγάλη απόδειξη ότι έχει περάσει σε άλλο επίπεδο είναι η πεισματική προσκόλληση των νέων στην παράδοση. Δεν είναι καθόλου τυχαίο το γεγονός ότι οι γονείς πολλών νέων παιδιών, ασχολούνται πολύ λιγότερο έως και καθόλου με την Παράδοση.

Εδώ , όμως, η Λαογραφία έρχεται αντιμέτωπη με ένα κρίσιμο ερώτημα: Είναι η αναβίωση Παράδοση; Στο ερώτημα απαντά ο ομότιμος καθηγητής Λαογραφίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, Μ.Γ.Μερακλής[7]. Περιγράφει την Παράδοση ως δυναμική διαδικασία που ενσωματώνει, μετασχηματίζει αλλά και αποβάλλει στοιχεία. Αν η Παράδοση δεν άλλαζε, τότε θα ήταν στατική, άρα δε θα υπήρχε στη σημερινή κοινωνία. Θα υπήρχαν χώροι, όπου θα μπορούσαμε να επισκεφθούμε την Παράδοση[8], δε θα μας είχε ,όμως, «παραδοθεί».

Η αναβίωση πανηγυριών στα παρχάρια, σηματοδοτεί ένα μετασχηματισμό της Παράδοσης, ως απόδειξη ότι υπάρχει η συνέχειά της. Δεν υπάρχει πια η ανάγκη της κτηνοτροφίας, υπάρχει ,όμως, αυτή της επιστροφής στη φύση. Επομένως, η διοργάνωση πανηγυριών συνδέεται με μια εκδρομή στο βουνό. Ένας άλλος μετασχηματισμός παρατηρείται στην επιλογή του τόπου. Ένα «κανονικό» παρχάρ΄, θα ήταν σε υψόμετρο 2.000μ και άνω, εκεί όπου σταματά η βλάστηση. Ο σημερινός, όμως, Πόντιος έχει συνδέσει το παρχάρ΄ με δέντρα και πράσινο. Άρα οι τόποι αναβίωσης είναι σε κάποιο ωραίο τοπίο, μέσα στο δάσος. Ούτε κι αυτό το στοιχείο αποτελεί παραποίηση, καθώς δεν υπάρχουν πια ζώα, που χρειάζονται λιβάδεια, αλλά μόνο άνθρωποι (και μάλιστα επί τω πλείστω αστοί), που χρειάζονται σκιά. Ας μην ξεχνάμε ότι όταν μιλάμε για αναβίωση, αναφερόμαστε πάντα σε θετικές πτυχές της παραδοσιακής ζωής, ποτέ δεν αναβιώνουμε το αρνητικό, το δύσκολο.

Η σύγκριση δε θα έπρεπε ίσως να είναι μεταξύ παλαιότερης, αυθεντικότερης μορφής και σημερινής. Άλλωστε, κάθε εποχή έχει τη δική της αυθεντικότητα. Η κρίσιμη σύγκριση είναι ανάμεσα στην επιλογή της φύσης ή στον εγλωβισμό της Παράδοσης στην πόλη. Είναι αλήθεια ότι η τυποποίηση παρατηρείται σε όλες τις μορφές του λαϊκού πολιτισμού που επιβιώνουν ή αναβιώνουν στην πόλη. Η διέξοδος της φύσης, δίνει ανάσα στην Παράδοση. Σ΄αυτή τη στροφή βοήθησε πολύ και η επαφή Ποντίων της Ελλάδας με το σημερινό Πόντο. Εκατοντάδες, πλέον, Ελληνοπόντιοι παρακολούθησαν πόσο επιτυχημένη είναι η διοργάνωση πανηγυριών στα παρχάρια του Πόντου. Επομένως, στην ανάγκη της επιστροφής στη φύση, που αφορά και τον κάθε Συνέλληνα, έρχεται να προστεθεί και η ιδιαίτερη ανάγκη των Ελληνοποντίων να έχουν επαφή με την ιστορική τους πατρίδα. Υπάρχουν δεκάδες ποντιακά δίστιχα για τα παρχάρια, που μόνο εκεί παίρνουν το νόημα που τους αρμόζει.

Επομένως, η αναβίωση του πανηγυριού σον παρχάρ΄ «συμβολοποιείται», καθώς συμπυκνώνει πολλαπλά νοήματα και συναισθήματα της Ποντιακής Παράδοσης, στο σύνολό της. Είναι μια συμβολική πράξη, μια έμμεση δήλωση της πολιτισμικής μας ταυτότητας, αλλά και ένας ισχυρός δεσμός με το σημερινό Πόντο. Λειτουργεί αναλογικά, παρόμοια με εκδηλώσεις αναλογικής μαγείας. Ο συμβολικός της χαρακτήρας δηλώνει ότι ακόμη και σήμερα μπορεί να παραχθεί λαϊκός πολιτισμός...



Μυροφόρα Ε. Ευσταθιάδου

Εθνολόγος - Μεταπτυχιακή φοιτήτρια Λαογραφίας






[1] Μ. Ευσταθιάδου, 2008, Το πανηγύρι στην Κατίρκαγια (Kadirga) του Πόντου, ο κοινωνικός και πολιτισμικός του ρόλος. Στο Σέργης, Μ. Πόντος, θέματα Λαογραφίας του Ποντιακού Ελληνισμού. Αθήνα:Αλήθεια.

[2] Στ. Ευσταθιάδης, 1981, Τα τραγούδια του Ποντιακού λαού,Θεσσαλονίκη:Κυριακίδη.

[3] Γ.Βοζίκας, 2006, Το πανηγύρι της Αγίας Μαρίνας στην Ηλιούπολη. Διδακτορική διατριβή, Αθήνα.

[4] Ελ. Αλεξάκης, 2001, Ταυτότητες και ετερότητες. Σύμβολα, συγγένεια, κοινότητα στην Ελλάδα-Βαλκάνια. Αθήνα :Δωδώνη.

[5] Oz. Ozturk, Karadeniz Ansiklopedik Sozluk.

[6] Ι. Καυτατζόγλου, 1995, Ο κύκλος και η γραμμή, όψεις του κοινωνικού χρόνου. Αθήνα:Εξάντας.

[7] Μ.Γ.Μερακλής, 2004, Λαογραφικά Ζητήματα, Αθήνα : Καστανιώτη & Διαττων.

[8] Μ.Γ.Μερακλής, ο.π.

Το καλοκαίρι του 2009 θα μείνει στη μνήμη μας για μια σειρά από επαφές και αλληλεπιδράσεις με την ιστορική πατρίδα μας τον Πόντο. Η σύνδεση μας με τον τόπο αυτό ποικίλλει εξαρτώμενη από το βαθμό συνειδητοποίησης της ουσιαστικής μας σχέσης με τον πολιτισμό αυτόν και τους ανθρώπους του. Κάποιοι συνδέονται νοητικά και συναισθηματικά, άλλοι με τακτά προσκυνηματικά ή ερευνητικά ταξίδια, άλλοι με πολύχρονες και ουσιαστικές φιλίες, και άλλοι με διάφορα ιδεολογήματα και σκέψεις, ενίοτε ρεαλιστικά άλλοτε ουτοπικά.

Στην προκειμένη περίπτωση το ενδιαφέρον των Μ.Μ.Ε. μονοπώλησε το ατυχές και δυσάρεστο περιστατικό ανήμερα της γιορτής της Παναγίας στο ιστορικό μοναστήρι του Μελά στον Πόντο. Δεν θα ήθελα να σχολιάσω τα γεγονότα αυτά καθώς χρίζουν πολύπλευρης ανάλυσης και προβληματισμού. Θα σταθώ, όμως, σε ένα άλλο γεγονός που συνέβη δυο περίπου εβδομάδες νωρίτερα. Ήταν ένας άλλος τρόπος προσέγγισης με τους ανθρώπους και τον πολιτισμό εκεί. Όχι επιθετικό και φανφαρώδη, αλλά μια προσέγγιση που κατέστη δυνατή μέσα από χρόνιες επαφές και συναναστροφές. Μέσα από το χτίσιμο σχέσεων αμοιβαίας εμπιστοσύνης και κατανόησης.

Πιο συγκεκριμένα στο δεύτερο μισό του Ιουλίου ξεκίνησε μια αποστολή από την Ελλάδα με τον συντονισμό του Ερευνητικού Κέντρου του Αγίου Γεωργίου Περιστερεώτα με σκοπό τη δημιουργία ενός ιστορικού ντοκιμαντέρ για τον Πόντο. Η πρώτη και πιο δύσκολη φάση για την πραγματοποίηση της ήταν η αποστολή στον Πόντο. Με την βοήθεια του Κώστα Αλεξανδρίδη και τις μακροχρόνιες και δυνατές φιλίες που έχει δημιουργήσει στον Πόντο καταφέραμε να έχουμε την συνδρομή του δημάρχου Ματσούκας και τοπικών παραγόντων. Πράγματι με συντονισμένες προσπάθειες του Δημάρχου και του Κώστα καταφέραμε και πήραμε την πολυπόθητη άδεια από το υπουργείο Πολιτισμού της Τουρκίας για γυρίσματα μέσα στα ιστορικά μνημεία των Ελλήνων.

Το αντίδωρο του Κώστα στον Δήμαρχο της Ματσούκας ήταν η συμμετοχή του στο Φεστιβάλ που διοργανωνόταν εκείνες τις ημέρες στο Δήμο. Συγκεκριμένα ήταν το 5ο Macka Kultur Festivali, που διοργανώνει ο Δήμος Ματσούκας και ο Δήμαρχος κ. Ertugrul Genc. Αξίζει να σημειωθεί ότι η Ματσούκα είναι μια κωμόπολη σήμερα των 12.000 κατοίκων και απέχει περίπου 30 χλμ. από Τραπεζούντα. Στην ευρύτερη περιοχή δε της Ματσούκας βρίσκονται οι τρεις περίφημες σταυροπηγιακές μονές του Πόντου, Παναγία Σουμελά, Άγιος Γεώργιος Περιστερεώτα και Άγιος Ιωάννης Βαζελώνα.

Το φεστιβάλ λοιπόν της Ματσούκας πραγματοποιήθηκε στις 25 και 26 Ιουλίου και φιλοξένησε γνωστά ονόματα του τουρκικού πενταγράμμου αλλά και μαυροθαλασσίτες τραγουδιστές. Οι παρευρισκόμενοι στο φεστιβάλ είχαν παράλληλα την ευκαιρία να απολαύσουν το χορό πιτσάκοϊ (bıçak oyunu) από δυο τέκνα της πόλης που γιόρταζε, δηλαδή της Ματσούκας. Οι χορευτές ήταν ο Κώστας Αλεξανδρίδης και ο Dr Erdinç Özten, ενώ στη λύρα συνόδευε ο Eyüp Εyüboğlu. Ο Erdinç Özten είναι δάσκαλος χορού στο χορευτικό συγκρότημα Ankara Cansu Genclik ve Spor Kulubu στην Άγκυρα, απ’ όπου και ήρθε μαζί με τους μαθητές του για το συγκεκριμένο φεστιβάλ.

Αξίζει να σημειωθεί πως κατά τη διάρκεια του συγκεκριμένου χορού ο ενθουσιασμός των παρισταμένων κορυφώθηκε. Ιδιαίτερα η κίνηση του Αλεξανδρίδη να καρφώσει το μαχαίρι στο έδαφος με το τέλος του χορού, δηλώνοντας με αυτόν τον τρόπο την μη βία και την εξάλειψη του μίσους, αλλά και η δήλωση του ότι όσοι έλκουν την καταγωγή τους από τη Μαύρη Θάλασσα, είτε Τούρκοι είτε Έλληνες, είναι αδέλφια εξ αίματος ξεσήκωσε τις ζητωκραυγές του πολυπληθούς κοινού.

Στα παρασκήνια και αφού αποχωρούσαν οι δυο χορευτές, οι μαθητές του Özten σήκωσαν τον έλληνα χορευτή στα χέρια τους και φωνάζοντας το όνομα του τον ευχαριστούσαν για τη συμμετοχή του στο φεστιβάλ και την παρουσία του στην πόλη. Εμείς οι ελληνικής καταγωγής παρευρισκόμενοι, αισθανθήκαμε πως ο Κώστας δικαίωνε με τη στάση του, την κοσμοπολίτικη αρχοντιά που δίδαξε διαχρονικά στο ρου της ιστορίας ο οικουμενικός Έλληνας.

Φαίνεται λοιπόν πως παρά τις αντικειμενικές δυσκολίες που υπάρχουν στην προσέγγιση αυτών των δυο λαών, ο τρόπος και η ειλικρινής και ανιδιοτελής αγάπη για τον τόπο και τους ανθρώπους του είναι ο καταλύτης που θα διαμορφώσει τις σχέσεις τους. Ένας τρόπος γειτονίας και συνύπαρξης ελεύθερος από αγκυλώσεις και εμμονές καλλιεργώντας τον πολιτισμό και την παιδεία και παράλληλα με αυτά, καλλιεργώντας την ελπίδα της απελευθέρωσης από την κεμαλική στρατοκρατία και το άνοιγμα στην ελευθερία της δημιουργίας και της πολιτιστικής έκφρασης. Καλλιέργεια μιας προσδοκίας ανάκαμψης από τόσης αισχύνης ιστορικό παρελθόν.

Αναδημοσίευση από το e-pontos

Παγκοσμιοποίηση και Παράδοση

Η σημερινή παγκόσμια οικονομική κρίση, η κρίση Αρχών και Αξιών που ζούμε, είναι φυσική συνέπεια της πολιτικής, οικονομικής αλλά και κοινωνικής διαφθοράς που μαστίζει όλες τις χώρες της παγκοσμιοποιημένης κοινωνίας μας. Το τραγικό είναι ότι ενώ όλοι είμαστε θύματα αυτής της βάρβαρης κατάστασης, δεν είμαστε αμέτοχοι και εμείς οι ίδιοι!

Συμμετείχαμε όλοι όσοι πιστέψαμε ότι η ευτυχία μας εξαρτάται από την απόκτηση και κατανάλωση αγαθών. Συμμετείχαμε όλοι όσοι βολευτήκαμε με μια «δημόσια θεσούλα» παραμερίζοντας άλλους που την άξιζαν. Συμμετείχαμε όλοι όσοι υποστηρίξαμε τους πάσης φύσεως εμπόρους και διαχειριστές εις βάρος των παραγωγών και ιδιοκτητών. Συμμετείχαμε όλοι όσοι καταστρέψαμε την εθνική παραγωγή, κερδοσκοπώντας με τα προϊόντα των πολυεθνικών.


Διαβάστε Περισσότερα...

«Η Ελλάδα ποτέ δεν πεθαίνει»

Την Τρίτη 24 Μαρτίου 2009, το Σωματείο μας, μέσα από ένα ταξίδι διάρκειας δυόμιση ωρών ζωντάνεψε επί σκηνής μνήμες και εικόνες 180 ετών, από τη σύσταση του ελληνικού κράτους μέχρι σήμερα (1829-2009).

Μώμος - Μωμόγεροι

Μώμος: Θεός του γέλιου και της σάτιρας, προσωποποίηση της μομφής και της κατηγορίας.
«…Νυξ δ΄έτεκε στυγερόν τε Μόρον και Κύρα μέλαιναν
και θάνατον τέκε δ΄Ύπνον, έτικτε δε φύλον Ονείρων
δεύτερον αυ Μώμον και Οϊζύν αλγινόεσσαν
ου τινί κοιμηθείσα Θεών τέκε Νυξ ερεβεννή»

Νέα και Ανακοινώσεις

Η Βασιλόπιτα του Σωματείου

Στις 26 Μαρτίου 2011 το Ελληνικό Σωματείο Διάσωσης και Διάδοσης της Πολιτιστικής μας Κληρονομιάς «Οι...

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ

Τμήμα παιδικό (προσχολικό) : Δευτέρα : 18.00 - 18.30 Τμήμα εφηβικό : Δευτέρα   : 18.30...

Για τρίτη χρονιά οι Μωμόγεροι στη Ματσούκα της Τραπεζούντας

Για τρίτη συνεχόμενομενη χρονιά και συγκεκριμένα το Σάββατο 8 Ιανουαρίου 2011 , θα αναβιώσει το δρώμενο...

Λίστα Επικοινωνίας

Γραφτείτε στη λίστα επικοινωνίας για να σας στέλνουμε τα νέα μας